Blog Small Right Sidebar

2

Bee diseases

اگر کلنی شما بدون ملکه شود و توانایی تولید ملکه را نداشته باشد در اثر عدم وجود فرمون ملکه در کندو ، رشد اندام‌های تولید مثلی زنبوران کارگر اتفاق می‌افتد و آنها شروع به تخمگذاری می‌نمایند. این تخم‌ها بارور نیستند و در نتیجه تبدیل به نر می‌شوند. اگر تصمیم بگیرید که ملکه جدیدی به این کندو معرفی کنید به احتمال بسیار زیاد موفق نخواهید شد زیرا کارگران تخمگذار ملکه جدید را خواهند کشت. برای رهایی از شَر این زنبوران باید کندو را به حدود ۱۰۰ متر دورتر از محل اصلی آن ببرید و تمامی شان‌ها را روی زمین یا بوته‌ای بتکانید به طوری که دیگر هیچ زنبوری روی شان‌ها نباشد بعد کندو و شان‌های بدون زنبور را در محل اصلی خود مستقر نمایید. کارگرانی که چراگر هستند و توانایی خروج از کندو را داشته‌اند راه برگشت را می‌یابند ولی زنبوران جوان و کارگران تخمگذار که هرگز از کندو خارج نشده‌ بوده‌اند روی زمین می‌مانند. اکنون می‌توانید ملکه جدید را به کندو معرفی نمایید. شناسایی کندوی بدون ملکه معمولا برای زنبورداران با تجربه کار مشکلی نیست زیرا به محض بی‌ملکه شدن رفتار کلنی تغییر می‌کند. معمولا هنگام باز کردن درب کندوی بی‌ملکه با غرش زنبورها و بال زدن زیاد مثل حالت تهاجمی مواجه می‌شویم. اگر چند روز از بی‌ملکه شدن کندو گذشته باشد تخم جدیدی در شان‌ها دیده نمی‌شود و احتمالا پیله‌های ساخته شده برای تولید ملکه جایگزین دیده می‌شود. اما اگر کندویی موفق به ساخت ملکه نشود حتما دچار مشکل ذکر شده (کارگران تخم‌گذار) خواهد شد. تشخیص تخم‌های کارگران از تخم‌های گذاشته شده توسط ملکه از روی الگوی تخمگذاری ممکن است. ملکه در هر سلول یک تخم، در وسطِ کفِ سلول می‌گذارد اما کارگران در هر سلول یک یا چند تخم نامنظم و به کناره سلولها می‌گذارند (شکل ۱). بعلاوه در چنین وضعیتی تعداد نرها در کندو بسیار زیاد خواهد بود (شکل ۲).

12

جلوگیری از مسمومیت با آفت‌کش‌ها و سموم گیاهی:

با توجه به مطالب یافته شده در بحث ناهنجاری CCD و احتمال ارتباط آن با سموم گیاهی، هر چه هم که ما در مورد این سموم دقت نماییم باز هم کم خواهد بود. اگر حجم بزرگی از لاشه‌های زنبوران را جلوی کندو یافتید تقریبا مطمئن باشید که آنها قربانی سموم آفت‌کش شده‌اند. برای جلوگیری از این اتفاق می‌توانید موارد زیر را رعایت نمایید.

۱- مطمئن شوید که همسایگان شما از حضور زنبورستان شما در منطقه اطلاع دارند.

۲- آنها را تشویق به عدم استفاده یا کاهش استفاده از سموم گیاهی نمایید.

۳- از آنها بخواهید در صورت نیاز به سمپاشی این کار را در هنگام طلوع یا غروب انجام دهند

۴- اثرات سموم گیاهی بر زنبوران را برای آنها شرح دهید.

۵- از آنها بخواهید یک روز قبل از سمپاشی به شما اطلاع دهند.

۶- در روز سمپاشی اگر آب و هوا اجازه می‌دهد، زنبوران را داخل کندو حبس کنید. اما اگر امکان آسیب در اثر گرما و بی‌آبی وجود دارد می توانید با پهن کردن یک پارچه خیس که یک یا دو سوراخ کوچک دارد روی کل کندو از خروج تعداد اضافی زنبورها جلوگیری کنید. تعداد کمی از زنبورها می‌توانند برای مقاصد حیاتی از سوراخ‌های پارچه عبور کنند و تلفات به حداقل خواهد رسید.

4

56

CCD

در پاییز سال ۲۰۰۶ زنبورداری در فلوریدا برای اولین بار گزارش کرد که تعدادی از کلنی‌هایش بدون دلیل و بدون تلفات، خالی از زنبور شده است. در سال‌های بعد تعداد این گزارشات خصوصا در زنبورداران مهاجر که به صورت تجاری کار می‌کردند افزایش یافت. به طوری که برخی از زنبورداران گزارش از دست دادن ۳۰ تا ۹۰ درصد از کندوهایشان را نمودند. گاهی اوقات که شرایط زندگی داخل کلنی خیلی سخت می‌شود مثلا اگر کندو خیلی گرم باشد، مهاجمان و دشمنان زیاد باشند، غذای کافی نباشد و یا ملکه نداشته باشند و… زنبورها کلنی را ترک می‌کنند. ولی CCD با همه این حالت‌ها فرق دارد. در بروز ناهنجاری CCD معمولا زنبوران بالغ کندو، ناگهانی و بدون دلیل خاصی ناپدید می‌شوند و فقط تعدادی از زنبوران جوان و احتمالا ملکه داخل کندو باقی می‌ماند. گاهی نیز هیچ زنبوری داخل کندو باقی نمی‌ماند. معمولا داخل این کندوها عسل و گرده و گاهی حتی لارو نوزادان و شفیره‌های درپوشیده مشاهده می‌شود. این رفتار ترک کندو خصوصا وقتی زنبوران در حال پرورش نوزاد بوده‌اند بسیار عجیب است. عجیب‌تر از آن اینکه حتی با وجود عسل و گرده برای چپاول و نبودن زنبوران محافظ، باز هم مهاجمانی مانند کرم موم‌خوار، سوسک کندو و زنبوران غارتگر دیگر کندوها به این کندوهای خالی شده از سکنه حمله نمی‌کنند. واقعاَ آنها چه چیزی می‌دانند که حمله نمی‌کنند و ما آنرا نمی‌دانیم؟ البته گاهی بعد از چند وقت و آن هم به آرامی غارت این کندوها شروع خواهد شد.

علت ایجاد CCD:

اگر در یک جمله بخواهیم علت را شرح دهیم باید بگوییم هنوز نمی‌دانیم. ولی تئوری‌هایی که گاهاَ براساس شواهد هستند وجود دارد که آنها را به طور خلاصه بیان می‌کنیم. ۱- امواج موبایل و ماهواره‌ها. برخی معتقداند که افزایش ناگهانی استفاده از تلفن همراه و امواج ماهواره‌ای باعث ایجاد اختلال در سیستم هدایت و ناوبری زنبورعسل می‌شود و در نتیجه زنبورها در بیرون کندو راه را گم می‌کنند. اما مطالعه‌ای در آلمان صورت گرفت و شواهدی برای این تئوری پیدا نشد. ۲- انگل‌ها و به طور ویژه کنه واروا و آکارینه. هر چند ممکن است کنه به تنهایی عامل ایجاد CCD نباشد اما استرس ایجاد شده توسط آن می‌تواند زمینه‌ساز بروز CCD باشد. خصوصا وقتی با دیگر موارد همراه شود ۳- عوامل بیماری‌زا. به نظر می‌رسد برخی بیماری‌های زنبور عسل مثل بیماری ویروس فلج کننده حاد اسرائیلی نیز می‌توانند از جمله عوامل زمینه‌ساز بروز CCD باشند. ۴- مشکلات ژنتیکی خصوصا همخونی‌ها و عدم وجود تنوع ژنتیکی بین زنبورها ۵- آفت‌کش‌های گیاهی. سطح آثار باقیمانده از داروهای کنه‌کش و آفت‌کش‌های گیاهی در بدن، موم و گرده موجود در کندوهای CCD بسیار بالاتر از میزان مورد انتظار بوده است. برخی معتقداند که خود این داروها خصوصا انواع جدید آن، باعث اختلال در سیستم‌های جهت‌یابی، بویایی، اشتها و … خواهد شد. اما مشخص شده ترکیب شدن دو یا چند مورد از این داروها خیلی مهلک‌تر می‌شوند. مثلا در ییلاق زنبور در معرض یک علف‌کش قرار می‌گیرد، کمی از آن در بدن و موم باقی می‌ماند و در قشلاق در معرض یک آفت‌کش گیاهی قرار می‌گیرد، ترکیب این دو در بدن زنبور می‌تواند اثرات مخربی داشته باشد. در این ارتباط برخی از محققین معتقداند که این داروها یا ترکیب دو دارو مستقیما باعث مرگ زنبوران می‌شوند ولی بعضی معتقداند ممکن است این داروها باعث ایجاد احساس مریضی در زنبورها شود که در این حالت زنبور به طور غریزی به کندو باز نمی‌گردد تا بقیه کندو را هم مریض نکند در صورتی که بیماری خاصی ندارد. بنابراین تک تک زنبورها به همین سرنوشت مبتلا می‌شوند و به کندو برنمی‌گردند.

8

9

10

توصیه‌ها

۱- برای جلوگیری از وقوع CCD بهتر است کلنی‌ها را تا حد امکان قوی نگهداریم که این امر تنها با بهبود مدیریت زنبورستان امکان‌پذیر خواهد شد. ۲- از استرس‌های وارد شده به کندو جلوگیری کنیم. مثلا از گرسنگی و کمبود گرده با تغذیه مناسب کندوها جلوگیری نمایید یا مثلا با درمانهای مناسب برای کنه، نوزما و میکروب‌های بیماری‌زا در فصول مربوطه از ایجاد این بیماری‌ها جلوگیری نماییم. هرچند این بیماری‌ها و یا گرسنگی، مستقیما عامل CCD نیستند ولی می‌توانند زمینه‌ساز بروز آن باشند. ۳- از هر شان‌ نباید بیشتر از دو سال استفاده نمود زیرا باعث می‌شود باقیمانده‌های ترکیبات شیمیایی در آنها زیاد شود. ۴-  کشاورزان و همسایگان خود را تشویق نمایید تا در حد امکان از علف‌کش‌ها و آفت‌کش‌ها استفاده نکنند و در صورت نیاز از سموم شناخته شده‌تر قدیمی که تقریبا مطمئن هستیم آسیب رسان نیستند استفاده نمایند. البته کشاورزان معمولا مایل به استفاده از سموم جدیدتر هستند زیرا اثر بخشی بیشتری دارند و آفات گیاهی هنوز به آنها مقاوم نشده‌اند. ۵- از شان‌ها، عسل و گردهء کندوهای نابود شدهء مشکوک به CCD مجددا استفاده نکنید. زیرا ممکن است باعث افزایش احتمال بروز CCD در کندوی دیگر هم شود، ما هنوز نمی‌دانیم، اما از روی احتیاط از این کار خودداری نمایید.

 

بیماری‌های میکروبی

لوک آمریکایی مهلک‌ترین و خطرناک‌ترین بیماری زنبور عسل است که بسیار واگیردار و کشنده است. با انتقال اسپور باکتری به کلنی شروع می‌شود و به سرعت تمامی لاروها و شفیره‌ها را از بین می‌برد. علت جدی بودن خطر این بیماری زنده باقی ماندن اسپور باکتری با قابلیت بیماریزایی به مدت نامحدود روی وسایل زنبورداری و دست زنبوردار می‌باشد. اما عامل ایجاد لوک اروپایی نوع دیگری از باکتری است که توان تولید اسپور را ندارد بنابراین خطر ماندگاری و آلوده‌کنندگی آن کمتر از لوک آمریکایی است ولی با این حال خود باکتری عامل لوک اروپایی می‌تواند تا شش ماه روی موم‌ها زنده بماند. معمولا کلنی که مشکل و استرس دیگری نداشته باشد می تواند در مقابل لوک اروپایی مقاومت کند و زنده بماند. برای کنترل شیوع ناگهانی لوک اروپایی در زنبورستان می‌توان از اکسی‌تتراسیکلین استفاده نمود ولی عسل موجود در کندو دیگر قابل مصرف انسانی نیست بلکه باید به مصرف خود زنبوها برسد.

ویژگی‌های نوزادان آلوده شده، مرده و یا سالم ظاهر شان نوزادان
بو رنگ چسبندگی سایر سن
سالم بدون بو سفید نه چندان نرم و غیر چسبناک
لوک آمریکایی

(شکل ۳و۴)

بوی تعفن و فساد شکلاتی کم رنگ تا قهوه‌ای و حتی سیاه نرم و چسبناک که کش می‌آورد له شده و چسبیده به دیواره سلول، گاهی زبان شفیره دیده می‌شود معمولا لاروهای تازه درپوشیده درپوش سلول‌ها تورفته یا سوراخ‌دار شده
لوک اروپایی

(شکل ۵و۶)

بوی ترشیدگی زرد کدر تا قهوه‌ای و حتی سیاه آبکی، بندرت چسبناک و گاهی دانه دانه معمولا پیچ خورده داخل سلول، به بدنه سلول نمی‌چسبد معمولا لارو مرحله چمبره که هنوز درپوش نشده معمولا لاروهایی که هنوز درپوش نشده‌اند دارای علائم هستند اما گاهی در مراحل پیشرفته بیماری درپوش‌های سوراخ‌دار هم دیده می‌شود. بنابراین جای نوزادان مردهء درپوش نشده بین سالم‌های درپوش شده مثل اثر تنفگ سرپر روی شان سوراخ سوراخ است.

 

در حال حاضر نژادهای اصلاح شدهء مقاوم به انواع بیماری‌ها از جمله لوک، کنه و … وجود دارد که احتمال بیماری را در کلنی‌ها به شدت کاهش می‌دهد. این نژادها معمولا دارای رفتار بهداشتی خاصی هستند که باعث می‌شود آنها منابع آلودگی را در ابتدای کار تشخیص دهند و آنرا از کندو خارج نمایند. مثلا لاروهای آلوده به لوک را به سرعت تشخیص می دهند و خارج می‌کنند تا از گسترش اسپور باکتری جلوگیری شود یا لاروهایی که کنه گرفته‌اند را خارج می‌کنند. خرید ملکه از چنین نژادهایی می‌تواند بر کنترل بیماری‌ها و هزینه‌های دارو بسیار موثر باشد. راه دیگر جلوگیری از لوک استفاده از آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند تایلوزین و یا ترامایسین (Terramycin نام یک نوع تجاری اکسی‌تتراسیکلین است) هر دو سال یکبار است. البته باید زمانی استفاده شود که عسل کندو برداشت شده است تا آنتی‌بیوتیک وارد عسل نشود. عیب این روش احتمال ایجاد باکتری‌های مقاوم به دارو است که دیگر با این داروها از بین نخواهند رفت. لوک آمریکایی درمان قطعی نمی‌شود و اسپور باکتری در شان‌ها باقی می‌ماند. بعلاوه درمان با آنتی‌بیوتیک ممکن است به طور موقت علائم بیماری را کاهش دهد اما بعد از قطع آنتی‌بیوتیک دوباره بیماری گسترش می‌یابد پس بهتر است ریسک نکرد و کندو را به طور کامل آتش زد (شکل ۷) تا منبع آلودگی از بین برود. شستشو و ضد عفونی دست و وسایل زنبورداری در چنین مواقعی حتما باید رعایت شود.

در کندویی که به لوک اروپایی آلوده است، گاهی با ورود شهد زیاد به کندو، بیماری برطرف می‌شود به همین دلیل در بعضی موارد با رعایت نکات بهداشتی و تغذیه شهد مصنوعی می‌توان به عبور کلنی از بیماری کمک نمود. اگر این کار همراه با مصرف آنتی‌بیوتیک صورت گیرد درمان بهتری خواهد بود اما عسل ذخیره شده به هیچ وجه قابل مصرف انسانی نیست.

از خرید کندو، شان و دیگر لوازم زنبورداری دست دوم خودداری نمایید هرچند که قیمت آن وسوسه‌کننده باشد زیرا اسپور باکتری عامل لوک آمریکایی می‌تواند تا ۷۰ سال در این وسایل باقی بماند. هر لاشهء شفیرهء مرده حاوی چند میلیون اسپور است که برای مریض شدن یک کندوی جدید تنها ۳۵ عدد از آنها کافی است، بنابراین ریسک نکنید.

 

نوزما

بیماری نوزما معمولا در فصل بهار بعد از ماندگاری طولانی مدت فضولات در روده زنبور و در اثر یک انگل تک سلولی ایجاد می‌شود که روده‌ء زنبوران بالغ را درگیر می‌کند. زندگی این انگل دو مرحله دارد یکی اسپور که به مدت طولانی زنده می‌ماند و دیگری مرحلهء رشد و تکثیر. اگر زنبور بالغ، اسپور نوزما را بخورد این انگل به سلول‌های پوششی روده نفوذ می‌کند. نوزما معمولا زنبور را درجا نمی‌کشد ولی باعث کوتاه شدن عمر آن می‌شود بنابراین تلفات کلی در کلنی افزایش خواهد یافت. این زنبورها بی‌حال خواهند بود و معمولا جلوی دریچه پرواز بی‌هدف و لرزان می‌چرخند. فضولات هم داخل و هم روی کندو مشاهده می‌شود که گاهی حالت اسهالی دارد (شکل ۸ و۹). قدرت فعالیت این زنبورها به شدت تحلیل می‌رود و اگر ملکه هم درگیر شود تخمگذاری هم بسیار کاهش خواهد یافت. به هر حال اگر ملکه سالم هم باشد و بخواهد تخمگذاری کند کارگران توان تهیه خوراک و تغذیه نوزادان را ندارند. نتیجه کلی یک کلنی ضعیف و عقب افتاده خواهد شد که در طول بهار پیشرفت بسیار کندی دارد. معمولا عوارض بیماری در آب و هوای سرد بیشتر خواهد بود. برای پیشگیری از نوزما تهویه مناسب و منبع آب تازه و تمیز مهم است. قرار گرفتن کندو کمی بالاتر از سطح زمین باعث تهویه بهتر و خشک‌تر بودن زیر و اطراف کندو کمک می‌شود. برای درمان از فوماژلین مخلوط با شربت طبق دستور شرکت سازنده دارو، یک نوبت در بهار و یک نوبت در پاییز استفاده می‌شود.

 

نوزاد کچی

عامل این بیماری یک قارچ است که درصورت خورده شدن اسپورِ قارچ آن توسط لاروها ایجاد می‌شود که تنها لاروهای سه و چهار روزه را مبتلا می‌کند. معمولا در محیط‌های نمناک و خصوصا اوایل بهار بیشتر دیده می‌شود. لارو مبتلا، به سرعت به تودهء پنبه مانند سفید و کرکی تبدیل می‌شود که گاهی ممکن است نهایتا سیاه رنگ هم بشود. کارگران لاشه این لاروهای مرده و سفت شده را به سرعت از کندو خارج می‌کنند و به علت وزن زیاد لاشه، معمولا آنرا همان نزدیک دریچه پرواز خواهند انداخت (شکل ۱۰ و ۱۱). درمان دارویی برای این بیماری وجود ندارد و نیازی هم نیست، کلنی خودش می‌تواند از عهده بیماری برآید اما ما می‌توانیم با جمع‌آوری لاشه‌های آلوده از جلو و داخل کندو و همچنین خارج کردن شانی که تعداد نوزادان گچی در آن زیاد است از گسترش بیماری جلوگیری کنیم و زحمت زنبورها را برای تمیزکاری کندو کم کنیم. بعلاوه قرار ندادن کندو در محلهای مرطوب یا جایی که علف زیادی سبز شده و یا بهتر از همه، قرار دادن کندو کمی بالاتر از سطح زمین به کاهش وقوع این بیماری کمک می‌کند. کندو باید کمی به جلو شیب داشته باشد تا باران و یا قطرات شبنم به بیرون سًر بخورند نه اینکه داخل کندو جمع شوند. در نهایت توصیه‌ای که مجددا قابل اجرا است استفاده از ملکهء نژاد‌های دارای رفتار بهداشتی است که باعث می‌شود خود به خود شیوع اکثر بیماری‌ها از جمله نوزاد گچی در کندوهایمان کاهش یابد. البته ترکیباتی که بر پایه تیمول هستند مانند آپیگارد می‌توانند از شیوع انواع بیماریها مانند بیماریهای میکروبی، قارچی (نوزاد گچی) و انگلی (کنه‌ها) جلوگیری نمایند و گاهی آنها را درمان کنند.

کنه

کنه واروا جثه‌ای به اندازه ته یک میخچه‌ته‌گرد دارد (شکل‌های ۱۲ تا ۱۶). این کنه‌ها انگل خارجی زنبوران کارگر و نر به حساب می‌آیند که از خون زنبور یا اصطلاحا همولنف آنها تغذیه می‌کنند. کنه‌های ماده برای عمل تخمریزی وارد سلول‌های نوزاد زنبورهای مراحل آخر لاروی که نزدیک است درپوش شوند می‌گردند و در حالی که از لارو تغذیه می‌کنند حدود ۵ تا ۶ تخم روی بدن نوزاد زنبور می‌گذارند. اولین تخم بارور نیست و تبدیل به کنه نر می‌شود اما ۴ یا ۵ تخم بعدی بارور هستند و به کنه ماده تبدیل می‌شوند. این کنه‌های تازه به دنیا آمده از نوزاد زنبور تغذیه می‌کنند و با همدیگر (خواهر و برادر) جفت‌گیری می‌کنند. وقتی زنبور نوزاد سلول را باز می‌کند و بیرون می‌آید همه این کنه‌ها (مادر، نر بچه، ماده بچه) همراه او از سلول خارج شده و به زنبوران بالغ دیگر می‌چسبند تا از آن تغذیه کنند. به علت آسیب‌های جدی که این کنه‌ها داخل سلول به نوزاد می‌زنند معمولا نوزاد زنبور به دنیا آمده ناقص و بد شکل خواهد بود. عمر چنین زنبوری که به این شکل به دنیا آید خیلی هم کوتاه خواهد بود. اگر تعداد کنه‌های داخل یک سلول از ۴ تا بیشتر باشد معمولا آنقدر آسیب زیاد خواهد بود که باعث مرگ زنبور نوزاد خواهد شد. کنه واروا می‌تواند توسط زنبوران نر، زنبوران غارتگر یا زنبوری که اشتباه وارد کندوی دیگر می‌شود به کندوی جدید سرایت نماید. برای بررسی اینکه آیا داخل کندو کنه واروا هست یا نه اولا روی بدن کارگرها را باید نگاه کرد اگر چیزی دیده نشد باید سلول‌های نوزادان نر را نیز باز کرد و آنها را بررسی کرد زیرا کنه‌ها ترجیح می‌دهند روی نوزاد زنبورهای نر تخمگذاری کنند تا روی نوزاد کارگرها و ملکه. بنابراین اگر روی شفیره‌ء زنبوران نر هم کنه‌ای مشاهده نشد آنگاه می‌توان فرض نمود که کندو عاری از کنه است اما معمولا جمعیت کنه در کندوها به صفر نمی‌رسد. برای درمان کنه واروا می‌توان از چند نوع دارو استفاده نمود. ۱- نوارهای آپیستان، ۲- داروهای بر پایه تیمول مانند آپیگارد و آپیلایف. تیمول ترکیب گیاهی اصلی در آویشن است که مقداری از آن در عرق آویشن نیز وجود دارد اما استفاده از عرق آویشن به این منظور توصیه نمی‌شود زیرا میزان این ترکیب در عرق حاصل از گیاه مشخص نیست و به نوع عرق گیری، نوع گیاه، منطقه‌ای که گیاه آویشن از آنجا گرفته شده و فصل چیدن گیاه بستگی دارد بعلاوه این ترکیب فرار است و معمولا مقدار زیادی از آن قبل از مصرف پریده است هر چند عرق هنوز معطر باشد. بنابراین ممکن است عرق آویشن مورد استفاده حاوی مقدار ناچیزی از مادهء تیمول باشد. علت اصلی اینکه یک زنبوردار با مصرف عرق آویشن نتیجه مطلوب گرفته و دیگری خیر، همین موارد است. ۳- هیواستان که ماده موثره آن Fenpyroximate است و در بازارهای جهانی در دسترس است. در مورد همهء این روش‌ها باید به چند نکته توجه نمود. اول اینکه همیشه و همیشه طبق دستورات شرکت تولید کننده دارو آنرا مصرف نمایید مثلا اگر گفته نوار آپیستان را بعد از چند روز از کندو خارج نمایید حتما باید این کار صورت گیرد زیرا باقی ماندن این نوارها داخل کندو باعث ایجاد مقاومت در کنه‌ها می‌شود. بنابراین هر توصیه‌ای که شرکت سازنده نموده است بیهوده نبوده و باید حتما آنها را جدی گرفت خصوصا در مورد میزان مصرف، نحوه و زمان مصرف. دوم اینکه در زمان وجود شهد طبیعی از اعمال این داروها جدا خودداری نمایید زیرا باقی مانده این داروها وارد عسل خواهد شد که علاوه بر ضرر برای انسان مصرف کننده، به مرور زمان باعث ایجاد مقاومت در کنه‌ها می‌شود. توصیه سوم اینکه برای کاهش و جلوگیری از مقاومت کنه‌ها هر سال از یکی از داروهای معرفی شده استفاده نمایید و سال بعد از یک مورد دیگر. اگر همیشه از یک دارو استفاده کنید احتمال دارد کنه‌ها به آن مقاوم شوند و اثرگذاری دارو کم شود. توصیه چهارم که از همه مهمتر است اینکه تا حد امکان با قوی نگه‌داشتن کلنی و دیگر روش‌های غیر دارویی  مثل انتخاب نژادهای مقاوم به کنه یا دارای رفتار بهداشتی با کنه مبارزه نمایید. این کار باعث کاهش هزینه‌های دارو و کاهش احتمال مقاوم شدن کنه‌ها به دارو و کاهش ورود مواد شیمیایی به غذای انسان خواهد شد. از جمله روش‌های غیر دارویی مبارزه با کنه می‌توان به استفاده از شان‌های نر اشاره کرد. چون کنه ترجیح می‌دهد روی نوزاد زنبور نر تخمگذاری کند بنابراین بعداز پوشانده شدن در سلول‌های زنبوران نر کنه ماده و بچه‌هایش داخل سلول به دام می‌افتند و با خارج نمودن این شان‌ها می‌توان تعداد کنه داخل کندو را به طور ناگهانی کاهش داد. بسته به جمعیت کندو می‌توان یک یا چند شان نر به این منظور داخل کندو قرار داد. شان‌های خارج شده را باید یا سوزانید یا در آب جوش فرو برد و یا به مدت یک تا دو روز در فریزر قرار داد تا کنه‌های داخل سلول ها بمیرند. توصیه چهارم اینکه تا وقتی جمعیت کنه‌ها داخل کندو، و آسیب‌های آنها به مرز ضرر اقتصادی نرسیده اقدام به درمان نکنید. بسیاری از مواقع جمعیت کنه‌ها در کندوهای ما خیلی کم است و نیازی به درمان نیست پس پول خود را بیهوده حدر ندهید و با کاهش دفعات مصرف دارو، اثربخشی آنرا  در کلنی‌های خود افزایش دهید. توصیه‌ای که قبلا می‌شد که بهار و پاییز حتما علیه کنه درمان کنید قدیمی شده است . اکنون در آمریکا از صفحات چسبناک مخصوص کنه در کف کندو به عنوان یک نشانگر استفاده می‌کنند تا فقط وقتی که تعداد کنه چسبده به این صفحه طی ۲۴ ساعت، بیشتر از ۵۰ یا ۱۰۰ عدد بود آنگاه از دارو استفاده می‌کنند. در واقع مثل تب‌گیری که روی پیشانی مریض می‌گذاریم و تا وقتی میزان تب به حد مشخصی نرسیده دکتر دارو تجویز نمی‌کند. بنابراین شما هم بیهوده دارو مصرف نکنید، فقط اگر میزان کنه از حدی بیشتر است این کار را انجام دهید. روش دیگر برای شناسایی میزان آلودگی کندو به کنه استفاده از پودر شکر و غربال است. به این ترتیب که داخل یک شیشه یک کیلویی مقدار ۴ قاشق غذاخوری پودر شکر همراه با یک استکان زنبور زنده (حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ عدد زنبور) از کندو بریزید و محکم تکان دهید. این کار باعث می‌شود کنه‌ها از زنبورها جدا شوند (شکل ۱۷). محتویات شیشه را روی یک کاغذ سفید غربال نمایید تا شکر و کنه‌ها روی آن بریزند و زنبورهای زنده از داخل غربال پرواز کنند و بروند یا می‌توانید مانند شکل ۱۸ غربال را به در شیشه وصل نمایید تا بعداز غربال کردن زنبورهای عصبانی را چند دقیقه آرام بگذارید و بعد درب شیشه را باز کنید. سپس تعداد کنه‌های روی کاغذ را به دقت بشمارید اگر این تعداد بیشتر از ده عدد بود نیاز به درمان دارویی می‌باشد.

کنه آکارینه یا کنه تراکه‌آ

این کنه موجود بسیار ریزی است که داخل مجاری تنفسی (تراکه‌آ) زنبور بالغ جای می‌گیرد و دیواره این مجاری را سوراخ کرده و از خون زنبور می‌مکند، همانجا زندگی می‌کنند و همانجا هم جفتگیری و تخمگذاری می‌کنند (شکلهای ۱۹، ۲۰ و ۲۱).  این کنه ترجیح می‌دهد روی زنبورهای کمتر از چهار روزه سوار شود تا روی زنبورهای بالغ‌تر. زنبورهای آلوده به این انگل در اثر جراحات وارد شده به مجاری تنفسی، ورود میکروب‌ها از طریق همین جراحات به خون و همچنین کم خونی می‌میرند. با افزایش جمعیت زنبورهای آلوده به این کنه، تولید عسل و قدرت زمستان گذرانی زنبورها کاهش می‌یابد. این انگل می‌تواند از یک زنبور به زنبور دیگر و از یک کندو به کندوی دیگر سرایت کند. زنبور مبتلا نزدیک جلوی کندو به زحمت راه می‌رود و معمولا از علف‌ها بالا می‌رود، پایین می‌افتد و دوباره بالا می‌رود اما نمی‌تواند پرواز کند زیرا اکسیژن کافی به ماهیچه‌های بال نمی‌رسد (شکل ۲۲). گاهی ممکن است شکم زنبور مبتلا متورم شده باشد. اما به هر حال علامت قطعی تشخیص وجود کنه تراکه‌آ مشاهدهء آن زیر میکروسکوپ می‌باشد.

این بیماری بیشتر طی زمستان مشکل‌زا است زیرا در این مدت، ملکه تخمگذاری ندارد تا جایگزین تلفات شود و به علت دمای پایین فعالیت زنبورها کم است و نمی‌توانند عملیات بهداشتی را به خوبی انجام دهند و از طرفی زنبوردار هم در این مدت سرکشی به کندو ندارد تا بیماری را تشخیص دهد و درمان کند. بنابراین در اواخر زمستان و اوایل بهار می‌بینیم که برخی از کندوها با وجود ذخایر مناسب غذایی به کلی از بین رفته‌اند یا آنقدر جمعیت کندو کاهش یافته که ما بقی دچار سرمازدگی و مرگ شده‌اند.

برای از بین بردن این انگل باید از گاز منتول استفاده نمود. استفاده از آن باید مطابق دستورات شرکت سازنده دارو باشد که معمولا باید در شرایط هوایی که دما بین ۱۵ تا ۲۷ درجه سانتیگراد است استفاده شود. در دماهای کمتر و بیشتر از این مقدار اثر بخشی گاز کمتر می‌شود. گاز منتول همراه هوا وارد مجاری تنفسی زنبور می‌شود و باعث درجا خشک شدن کنه می‌شود. استفاده از منتول در مواقعی که زنبور در حال جمع‌آوری شهد و تولید عسل است ممنوع است زیرا باعث آلودگی عسل می‌شود. معمولا دانه‌های منتول داخل بسته‌هایی قرار دارد مانند شکل ۲۳. بهتر است یک تکه فویل آلمینیومی زیر این بسته روی سر شان‌ها قرار دهید تا از جویدن دانه‌ها توسط زنبورها جلوگیری شود، زیرا زنبورها تلاش می‌کنند هر چیزی را که متعلق به داخل کندو نیست را از آنجا خارج نمایند. معمولا این بسته‌ها باید به مدت ۱۴ روز داخل کندو باقی بمانند و بعداز این مدت خارج شود ولی باز هم در این مورد باید براساس توصیه شرکت سازنده عمل نمود. بعلاوه ترکیباتی که بر پایه تیمول هستند مانند آپیگارد می‌توانند کنه تراکه‌آ را نیز از پا در آورند.

 

عدم تعادل میکروب‌های دستگاه گوارش

در دستگاه گوارش زنبور عسل هم مانند دیگر موجودات میکروب‌هایی وجود دارد که برخی از آنها مفید و برخی مضر هستند. نوع، تعداد و تعادل بین میکروب‌های موجود در دستگاه گوارش زنبور با تغییر شهد از گیاه به گیاه دیگر و از یک فصل سال به فصل دیگر و تغییرات آب و هوایی تغییر می‌کند. این میکروبها علاوه بر کمک به هضم غذا، تولید برخی مواد مفید در روده‌ها و جلوگیری از رشد میکروب‌های مضر، یک نقش مهم دیگر نیز در خارج از بدن زنبورها دارند، آنها همراه شهد برگردانده می‌شوند، با گرده مخلوط می‌شوند و برای تولید کیک گرده در حجره‌ها قرار می‌گیرند که با تولید مواد ضد میکروبی از فساد گرده‌های ذخیره شده جلوگیری می‌کنند. استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها خصوصا انواع وسیع‌الطیف آن مانند اکسی‌تتراسیکلین نه تنها باعث از بین رفتن میکروبهای مضر می‌شود بلکه باعث از بین رفتن میکروبهای مفید هم می‌شود. بعلاوه باعث افزایش احتمال گسترش میکروبهای مقاوم به دارو می‌شود. بنابراین مصرف آنتی‌بیوتیک بدون دلیل و تنها برای پیشگیری از بیماری اصلا توصیه نمی‌شود. در برخی کشورها خصوصا در اتحادیه اروپا استفاده از آنتی‌بیوتیک برای زنبور عسل حتی در شرایط بیماری مانند لوک هم ممنوع است. هر  عاملی که جمعیت میکروب‌های دستگاه گوارش را از تعادل طبیعی خارج نماید، در واقع سلامت کلنی را تهدید کرده. وقتی جمعیت سالم و مناسب دستگاه گوارش زنبور از بین برود و از تعادل خارج شود (چه در اثر مصرف آنتی‌بیوتیک و چه در اثر شرایط نامناسب محیطی مثل سرما و گرمای شدید)، آنگاه میکروبهای فرصت‌طلب می‌توانند کار خود را شروع کنند و ایجاد بیماری نمایند. از طرفی هضم غذا نیز مختل می‌شود. بعلاوه تعداد میکروبهای مفید در خارج از بدن یعنی در حجره‌های ذخیرهء گرده نیز کم می‌شود و دیگر نمی‌توانند از فساد گرده‌ها جلوگیری کنند بنابراین تغذیه لاروها و بالغین با گردهء فاسد شده باعث بیماری در هر دو دستهء این زنبورها خواهد شد.

 

گرسنگی

گرسنگی یکی از دلایل اصلی از بین رفتن کلنی‌ها طی زمستان است. البته این اتفاق در هر زمانی ممکن است رخ دهد. اگر کندو با ذخیرهء ناکافی شروع به زمستان گذرانی کند و یا اگر بین خوشهء زنبورها در هنگام سرما با منابع عسل داخل شانها فاصله بیفتد آنگاه است که زنبورها از گرسنگی و البته سرما خواهند مرد. از علائم مرگ کندو در اثر گرسنگی وجود تعدادی از لاشهء زنبورها در بین شانها است که برخی از آنها همانطور که سرشان داخل سلول‌ها بوده مرده‌اند و همینطور در کف کندو. بهتر است در زمانهای مناسب کندو را از لحاظ منابع عسل مورد بررسی قرار دهید. وزن دادن کندو روش سریعی برای برآورد میزان ذخیره عسل کندو می‌باشد. توصیه‌ها برای میزان مناسب ذخیره عسل به مقدار زیادی به منطقه پرورش کندو بستگی دارد ولی به طور متوسط برای یک کندوی ده قاب مقدار ۳۰ کیلو گرم شربت غلیظ (۲ به ۱) نیاز است.

11

13

15

16

20

22

vee_gee_glassware

Quality control of honey

برای کنترل کیفیت عسل آزمایش های زیادی تدوین شده است که در داخل ایران آزمایش های استاندارد ملی شماره 92 در آزمایشگاه های صنایع غذایی انجام می پذیرد و براساس این آزمایش ها محصول عسل درجه بندی و قیمت گذاری شده و خرید و فروش می شود ولی این آزمایش ها برای تعیین صد در صد خلوص عسل کافی نیست و تا حد محدودی می توان به آنها اکتفا نمود ، روش های جدیدتر و بهتر کنترل کیفی عسل وجود دارد که شامل آزمایش هایی پرهزینه و وقت گیر است که تا 97% قابل اطمینان بوده و با دقت بالا انواع تقلب در عسل را نمایان می کند مانند آزمایشی براساس انالیز ایزوتوپ کربن توسط آزمایشگاه عسل Aplica به عنوان آزمایشگاه مرجع و رفرانس عسل در جهان تدوین در حال حاضر به عنوان بهترین روش جهت نمایان کردن ساکارز مخفی عسل در این آزمایشگاه و سایر شرکت های معتبر بستبندی عسل جهان انجام می شود.

عنوان این روش عبارت است از:

Improved detection of honey adulteration by measuring
differences between 13C/12C stable carbon isotope ratios
of protein and sugar compounds with a combination
of elemental analyzer – isotope ratio mass spectrometry
and liquid chromatography – isotope ratio mass
spectrometry (δ13C-EA/LC-IRMS)

 

_عمدتاً مهمترین مشکل که امروزه کیفیت عسل را تهدید می کند اضافه شدن ناخالصی هایی غیر از شهد شفابخش گل هاست که در حد بسیار بالایی از این حالت در زمان تولید عسل می افتد و شایع ترین این ناخالصی ها تغذیه های کمکی مانند شکر به زنبور عسل است که باعث افزایش پارامتر ساکارز عسل می شود و از مرغوبیت آن می کاهد و جهت جلوگیری از آن زنبورداران بایستی به محض اینکه جریان شهد از گیاه به کندو آغاز شد از تغذیه کمکی زنبور عسل خودداری کنند.ولی بهترین راه برای داشتن عسل با کیفیت ، اطلاع رسانی و آگاه سازی تمام افرادی است که در تولید و بسته بندی عسل نقش دارند.

 

vee_gee_glasswareهرگونه سوال یا انتقادی درمورد مطالب این صفحه را با پست الکترونیک ازمایشگاه honeylab@ajmoom.com درمیان بگزارید.بعد از بسته بندی عسل بهتر است که از نور مستقیم آفتاب دور باشد و در دمای کمتر از c° 20 نگهداری شود ، در این شرایط عسل را می توان 2 تا 3 سال نگهداری کرد البته مشکل نگهداری عسل در این حرارت شکرک زدن آن است که باعث برگشت عسل به کارخانه و زیان هایی متعاقب آن خواهد شد.  و نکته آخر حرارت دادن عسل در زمان بسته بندی است چون شرکت های بسته بندی عسل عموماً مجبور هستند عسل را به حدی حرارت دهند که دیگر شکرک نزند و متبلور نشود و این خود به علت این است که مشتری عسل در ایران به غلط فکر می کند که اگر عسل شکرک بزند تقلبی است ، این حرارت باعث از بین رفتن تمام اثرات شفابخش عسل شده و آن را به یک مربای شیرین و بی خاصیت تبدیل می کند و باعث افزایش پارامتر هیدروکسی متیل فورفورال در عسل می شود که در آزمایشگاه قابل اندازه گیری است. حداکثر حرارتی که عسل می تواند تحمل کند c°50  است و برای زمان کوتاه در مورد چند ساعت ولی در دمای c°40 عسل را به مدت 2 روز می توان نگهداری کرد ولی بیشتر از ان باعث اثرات ذکر شده می شود. مورد بعدی حفظ کیفیت عسل در زمان برداشت محصول است که بهتر است قبل از رسیدن کامل عسل و تبخیر آب آن عسل برداشت نشود چون باعث تخمیر احتمالی در عسل می شود و همچنین از برداشت عسل از فریم هایی که حاوی تخم نارس و لارو زنبور عسل است صرف نظر شود و استفاده از ظرف و وسایل برداشت عسل از جنس استیل و صاف کردن عسل با صافی های با سوراخ کمتر از 2/0 میلی متر و نگهداری عسل در ظروف مناسب و دمای کمتر از c° 20 تا زمان بسته بندی عسل نیز به حفظ کیفیت عسل کمک می کند.امروزه در اروپا به طور کلی درمان با آنتی بیوتیک در هر مقدار و زمان برای بیماری لوک آمریکایی غیرقانونی است و این کلنی های  زنبور آلوده از بین برده می شوند و برای دیگر بیماری های زنبور عسل نیز دستورالعمل هایی از مقدار و زمان مصرف آنتی بیوتیک وجود داردکه طبق ضوابط باید اجرا شوند تا اثر انها در عسل باقی نماند.تمامی این موارد آسیب جدی به مصرف کننده عسل وارد می سازد که به مراتب از شکر احتمالی موجود در عسل بدتر است اما از آنجایی که در ایران کنترل معنی داری و آزمایش های روتینی در زمینه جلوگیری از وجود این مواد در عسل وجود ندارد زنبورداران به عنوان تولید کنندگان عسل بایستی توجه بیشتری به کیفیت این محصول داشته باشندو با تعهد اخلاقی وحرفه ای ،عسلی با کیفیت تولید کنند.انواع آنتی بیوتیک ها که برای درمان بیماری های زنبور عسل مانند لوک آمریکایی و اروپایی مصرف می شوند و مواد شیمیایی آفت کش که در قالب داروهای مختلف مجاز و غیر مجاز جهت درمان کنه مصرف می شوند و نیز مواد شیمیایی و داروهایی که برای جلوگیری ازآلودگی موم زنبور عسل به کرم موم خوار مصرف می شوند همگی جزء این مواد سمی هستند. که توسط زنبورداران به طور ناخواسته وارد عسل می شود و همچنین آلودگی های محیطی مانند آفت کش هایی که توسط کشاورزان مصرف می شود و یا باکتری ها و فلزات سنگین که در محیط وجود دارد و توسط زنبور عسل از گیاهان و آب به داخل کندو آورده می شود.از جمله دیگر ناخالصی هایی که باعث آلودگی عسل می شود که بسیار خطرناک تر از شکر است و متأسفانه به اندازه شکر به آن اهمیت داده نمی شود آنتی بیوتیک ها و باقی مانده داروهای سمّی و آلودگی های محیطی هستند.

karbord
health-comb

Refining beeswax

موم ماده ای است که زنبور عسل برای زندگی در آن ، آن را به شکل ساختارهای منظم شش ضلعی درآورده و در این حجره های شش ضلعی در فصل بهار تخم گذاری کرده و نوزادان خود را پرورش می دهد و در فصل تولید عسل ، عسل و گرده گل ها را ذخیره می کند. به علت اینکه نوزادان زنبور عسل درگزار از حالت لارو به حالت زنبور بالغ پوست اندازی کرده و از این حجره ها بیرون می آیند بعد از گذشت چند سال از عمر یک شان مومی حجره های آن هر سال تنگ ترو تنگ تر شده و زنبورهای جدیدی که از تخم گذاری ملکه در این حجره ها تولید می شوند به علت تنگ بودن فضا ، کوچک و ناکارآمد هستند.

درصد موم شان وزن نوزاد تولید شده در این سلول mg قطر سلول mm ضخامت سلول mm حجم سلولcm3 رنگ شان مومی عمر شان مومی
86تا100 123 5.42 0.22 0.282 زرد سال اول
60 120 5.26 0.40 0.269 قهوهای سال دوم تا پنجم
49 118 5.24 0.73 0.255 قهوه ای سیاه سال ششم تاده
46 106 5.21 1.08 0.249 سیاه سال 13تا 15

 

به این دلیل و همچنین به دلیل تخریب حجره ها و دفرمه شدن آن ها در گذر سال هاو دفعات برداشت عسل ، توصیه می شود که شان ها ی مومی هر کندو که بعد از چند سال تیره ، کدر و فرسوده می شوند در فصل پاییز بعد از برداشت آخرین محصول عسل از کندو خارج و در فصل بهار و ابتدای سال بعدی با برگه های جدید موم عاج دار جایگزین شوند تا اینکه ضمن تولید زنبورهای کارگر سالم و درشت به بهداشت و سلامت محیط کندو و زنبور عسل کمک شود.

در گذشته بسیاری از زنبورداران این شان های مومی را ذوب کرده و با جدا کردن موم خالص آن از تفاله ها و ناخالصی های آن که عمدتاً همان پوسته های لاروی زنبور عسل است ، سعی در تصفیه و پالایش موم به کمک امکانات ساده و لوازم سنتی داشته اند. اما امروزه به علت وصعت کار زنبورداری و تعدادزیاد این شان های فرسوده و همچنین ناکارآمد بودن تصفیه موم به روش های سنتی به علت پایین بودن راندمان استحصال موم و با توجه به قیمت بالای موم طبیعی زنبور عسل استفاده از این روش های سنتی مقدور نیست.

health-combدر کارگاه تصفیه و پالایش موم با استفاده از دستگاه سانترفیوژ و نیروی گریز از مرکز انواع موم ناخالص پس از ذوب شدن به وسیله بخارآب و حرارت غیر مستقیم تصفیه شده و تفاله و ناخالصی های آن مثل گرده گل در آب جوش شسته شده و موم خالص زرد رنگ حاصل می شود و تفاله ها نیز جهت مرحله دوم فیلتراسیون به پرس های ظرفیت بالا هدایت شده که کل موم آنها جدا شده و این ماده باارزش جهت مصارف مجدد مورد استفاده قرار گیرد. این کارگاه توانایی ذوب و تصفیه روزانه 2 تا 3 هزارفریم مومی یا همان شان کهنه را چه متصل یه چوب و چه جدای از آن با بالاترین راندمان و بازده ممکن و حفظ کیفیت موم زنبور عسل را دارد.

beeswaxfoundation

Tread beeswax

آج(عاج) موم زنبور عسل به فرآیندی  گفته می شود که در آن موم خالص و صاف شده زنبور عسل به وسیله دستگاه آج موم به شکل برگه ای دارای اشکال برجسته شش ضلعی درمی آیند ، به علت اینکه تولید موم برای زنبور بسیار وقت گیر و انرژی بر است در زنبورداری صنعتی موم مورد نیاز زنبور را به صورت برگه هایی با اندازه استاندارد که در دو طرف آن دارای دیواره های برجسته مومی است را داخل فریم های چوبی در اختیار زنبور عسل قرار می دهند. این عمل موجب یکنواختی حجره های شش ضلعی تولید شده توسط زنبورها می شود و در وقت و انرژی صرفه جویی کرده وزنبور می تواندعسل بیشتری ذخیره کند.

beeswaxfoundation

در کارگاه آج موم اصولاً دو نوع از این برگه ها تولید می شود : نوع اول که توسط تمام اتوماتیک تولید شده و مصرف اصلی موم نیز به آن است دارای حجره های ریزتر بوده در صورتی که ملکه در این حجره ها تخم گذاری کند زنبور تولید شده زنبور کارگرخواهد بود و نوع دوم که مصرف خیلی کمتری دارد و توسط دستگاهی با دخالت دست به صورت یک برگ یک برگ با گذراندن زمان طولانی تولید می شود به موم آج نر معروف بوده و حجره های مومی آن درشت تر از نوع اول است و در صورتی که ملکه در آن تخم گذاری کند نوزاد حاصل زنبور نر خواهد بود و جهت تولید زنبور نر برای مصارف خاص پرورش ملکه و اصلاح نژاد زنبور عسل مصرف می شود.

برای تولید موم آج شده ، موم خالص و قالب شده زنبور عسل از کارگاه تصفیه و پالایش دریافت شده یا توسط خود زنبورداران آورده می شود که مجدداً ذوب شده و به صورت مایع بین دو غلطک دستگاه آج موم ریخته می شوند به علت اینکه این غلطک ها دارای اشکال برجسته شش ضلعی هستند در اثر فشار این غلطک ها به موم مذاب در حال جامد شدن ،موم جامدی تولید شده که دارای فرورفتگی های شش ضلعی با دیواره های برجسته که مانند الگو عمل می کنند تولید می شود ، این موم تولید شده سپس در قسمت های بعدی دستگاه برش خورده و به اندازه های مناسب درآمده و بسته بندی شده و جهت مصرف زنبورداران به بازار عرضه می شود برگه های تولید شده در ابعاد مختلف قابل برش و طبق سفارش بسته بندی می شوند ولی ابعاد استاندارد 5/18  ×40 cm می باشد که در این سایز ضخامت آنها طبق استاندارد اروپا بایستی به حدی باشد که تعداد 13 تا 15 عدد آنها یک کیلوگرم وزن داشته باشد در صورتی که موم خروجی نازکتر بوده و یک کیلوی آن بیشتر از 16 تا 17 برگ باشد باعث سوراخ شدن برگه در کندو و یا پاره شدن آن در گرمای کندو و یا موقع برداشتن عسل می شود.این کارگاه مجهز به دو دستگاه تمام اتوماتیک آج موم زنبور عسل ساخت شرکت ریچه آلمان می باشد که با راندمان بالای 70 کیلوگرم در ساعت توانایی آج موم در تناژ بالا را دارد.

device

wax-moths

Pest beeswax

آفت موم زنبور عسل حشره ای به نام کرم یا پروانه موم خوار است.

galleria-mellonella

به علت اینکه شان های مومی ناخالص هستند بسیار مستعد به آلودگی به این حشره هستند که باعث از بین رفتن موم و بی کیفیت شدن باقیمانده موم به علت تخم گذاری حشره در آن می شود و هر ساله زیان های مالی فراوانی را به زنبورداران وارد می سازد.

شرایط آب و هوای گرم و ناخالصی موم دو عامل مستعد کننده برای رشد این حشره است. از نفتالین و یادگیر حشره کش ها نیز نمی توان استفاده کرد چون باقی مانده آنها موجب آلودگی عسل می شود.

برای جلوگیری از آلودگی به این آفت بهترین راه تصفیه موم و ذوب کردن موم زنبور عسل و جدا کردن ناخالصی ان می باشد. موم خالص دیگر دچار این آفت نمی شود و یا نگه داری موم در دمای کمتر از 15 با تهویه مناسب که اجازه رشد به این حشره را نمی دهد.

البته روش مناسبی چون مبارزه بیولوژیک باسیل Bacillus thuringiensis که خود دشمن این حشره است وجود دارد ولی در ایران رایج نیست.

راه دیگر مبارزه با این حشره مواد شیمیایی مانند سولفور – اسید استیک و یا فرمیک و یا قرص های آلومینیوم است ولی بایستی باقی مانده آنها از موم جدا باشد.

wax-moths

controlk

Quality Control beeswax

بررسی کنترل کیفی موم زنبور عسل شامل بررسی خصوصیات ظاهری ، آنالیز ترکیبات و اندازه گیری باقیمانده سموم و یا ناخالصی هاست.آزمایشگاه مرجع در زمینه کنترل کیفیت موم زنبور عسل در شهر برمن آلمان آزمایشگاه ceralyse است ولی در ایران سازمان دام پزشکی متولی این امر است.

موم زنبور عسل به عنوان یک ماده طبیعی نباید مخلوط با هیچ ماده اضافه ای غیر از موم طبیعی باشد ، چه ماده مجاز و چه غیر مجاز.

خصوصیات ظاهری موم زنبور عسل خصوصیات شاخصی از قبیل رنگ ، بو ، بافت خاص و شکنندگی آن در حالت سرد است. آنالیز ترکیبات موم زنبور عسل به وسیله دستگاه کروماتوگرافی گازی به طور کامل انجام پذیر است که در آن انواع ناخالصی احتمالی قابل شناسایی است. به طور کلی طبق استاندارد اروپا موم سالم زنبور عسل مطابق جدول زیر می باشد.

wax-criteria

که در آن عددصابونی شدن برای جلوگیری از تقلبات احتمالی و مخلوط کردن موم با پارافین یا دیگر ناخالصی هایی مثل آن استفاده می شود و نسبت استر به اسید نیز برای حرارت ندیدن بیش از اندازه موم اندازه گیری می شود در موم با کیفیت این نسبت کمتر از چهار بوده ولی در صورتی که موم  در حین مرحل تصفیه ، پالایش و آاج بیشتر از حد معمول حرارت ببیند این نسبت تغییر می کند.

برای افتراق موم طبیعی زنبور عسل از انواع دیگر موم های گیاهی و صنعتی و مصنوعی از جدول زیر و پارامترهای آن استفاده می شود .

different-wax-type

همچنین باقی مانده سموم و آفت کش ها که زنبورداران جهت درمان کنه یا سایر بیماری های زنبور عسل استفاده می کنند و یا برای جلوگیری از رشد پروانه موم خوار استفاده می شود مشکل بزرگی در کیفیت موم به حساب می آید چون برای مصارف دارویی و بهداشت و همچنین مصارف خوراکی مانند عسل این باقیمانده سموم اثرات مضری دارد اندازه گیری آنها در موم امکان پذیر است ولی امکان جداسازی آنها از موم وجود ندارد پس بهتر است که با استفاده درست زنبورداران از آفت کش ها و داروهای شیمیایی زنبور عسل از آلودگی موم با این مواد جلوگیری شود.

کنترل بار میکروبی موم نیز در آزمایشگاه باکتریولوژی انجام شده و موم از نظر آلودگی به عوامل بیماری زای زنبور عسل کنترل می شود . البته موارد فوق جهت اطلاع رسانی آورده شده و به علت هزینه های بالای این آزمایشات و نبود امکانات مناسب آزمایشگاهی و همچنین نبود بازرسی معنی دارتوسط دام پزشکی در ایران این موارد به طور دقیق کنترل نمی شود و متأسفانه این امر باعث ورود موم های بی کیفیت چینی به بازار ایران شده است.

به همین علت است که شناخت شخص تولیدکننده موم و کارگاه فرآوری موم زنبور عسل موضوع بسیار پراهمیتی است و تهیه موم با کیفیت فقط از منابع معتبر مقدور است.

karbord

Indications beeswax

مصرف اصلی موم زنبور عسل در ایران استفاده در پرورش زنبور عسل است ولی استفاده های دیگری از این موم به خصوص در کشورهای خارجی می شود که به شرح زیر است :

تولید شمع : به علت اینکه شمع تولید شده از موم زنبور عسل با دوام تر ، خوشبوتر و  محکم تر است از شمع پارافینی ، شمع تولید شده از موم در مذاهب و فرهنگ های خاص دارای تقدّس است.

مجسمه سازی : برای ساخت قالب های مجسمه و مجسمه های مومی

wax-uses

حکاکی : برای حکاکی روی فنر و شیشه به علت اینکه موم نسبت به اسید مقاوم است.

صنایع غذایی : در شیرینی پزی و تولید صنعتی مواد غذایی به عنوان ماده اضافه شونده با نام تجاری E901 مورد استفاده قرار می گیرد که به عنوان ماده براق کننده و نگهدارنده مورد استفاده دارد.

داروسازی : در ساخت بعضی از داروها به عنوان ماه ای جهت افزایش پایداری دارو و حمل کننده دارو به محل اثر آن و همچنین به عنوان کند کننده حلالیت ترکیبات دارویی و امولسیون کننده

فیزیوتراپی : به عنوان کمپرس گرم. چون گرمای خود را آهسته آهسته رها می کند و مناسب است جهت ورزش انگشتان دست.

آرایشی و بهداشتی : برای تولید انواع کرم ، لوسیون ، رژلب ، ریمل ، سایه چشم ، واکس و حالت دهنده مو و موبر استفاده می شود.

نساجی : برای طراحی روی پارچه به عنوان ماده ای ضد آب و ضد رنگ

برّاق کاری و شفاف سازی : به عنوان واکس برای بّراق کردن وسایل چوبی منزل و ادوات موسیقی و وسایل چرمی و حتی و وسایل فلزی به عنوان ماده ای که تماس هوا با سطح را از بین می برد.

مصارف صنعتی : به عنوان ماده ای که ضد فرسایش و خردگی و مانع از زنگ زدن سطوح می شود و اثرات روان کاری را نیز دارد.

wax-uses-table

moom

What seals?

موم ماده ای است که زنبورها به عنوان ماده اولیه برای ساخت شان هایشان آن را تولید می کنند و در این شان های تولید شده تخم یا عسل هر کدام درفصول خاص ذخیره می شود. موم از چهار جفت غده که در زیر شکم زنبورعسل قرار دارد به نام غدد موم ساز به صورت پولک های ریزی ترشح می شود و زنبورها از 12 تا 18 روزگی به بعد قادر به این کار هستند. این پولک ها بسیار کوچک به ابعاد 3 در1/0 میلی متر و به وزن 1 میلی گرم هستند یعنی در حدود 1000 عدد از آن ها برای تولید یک گرم موم مورد نیاز است.

wax-scales

wax-scales-secretion

این پولک ها در موقع ترشح بی رنگ و شفاف هستند ولی در اثر مخلوط شدن با گرده گل های مختلف وبره موم توسط زنبورها به رنگ های مختلف درمی آیند. برای تولید موم دمای کندو بایستی بالاتر از حد معمول باشد و برای تولید آن به عسل و گرده گل نیاز است حدودا برای تولید یک کیلوگرم موم 10 کیلوگرم عسل مصرف می شودکه صرف افزایش دمای کندو وترشح موم و شکل دادن آن میشود.

عوامل مؤثر بر شدت موم سازی توسط زنبورها شامل شدت گرده و شهد جاری به کندو ، شدت تخم گذاری توسط ملکه و دمای محیط است. پولک های کوچک مومی تولید شده سپس با دندان های زنبور عسل به شکل های مختلف درمی آیند و در ساختارشش ضلعی قاب ها به کار می روند. این ساختار شش ضلعی دقیق و جنس خاص موم باعث می شود که بهترین ساختار جهت زندگی زنبور عسل فراهم آید به طوری که یک شان مومی با اینکه حدود 100 گرم موم داردبه راحتی میتواند وزن 3 تا 4 کیلو عسل را تحمل می کند.

 

خصوصیات فیزیکی موم زنبور عسل :

موم ماده ای است که به طور جامد به رنگ های مختلفی از سفید و زرد و قهوه ای و سیاه از تیره تا روشن دیده می شود ولی عموماً زرد روشن است ، بویی به خصوص ولی تا حدی شبیه بوی عسل را دارد . چگالی آن در c°15  96/0g/cm3 است و در دمای c° 62  تا c° 64 ذوب می شود و در c° 85 شروع به تغییر رنگ و خواص می کند و در c°204 به نقطه اشتعال می رسد.

 

خصوصیات شیمیایی موم زنبور عسل :

از نظر شیمیایی موم جزء لیپید ها یا چربی هاست. ساختار کلی آن پیچیده و شامل حدود 300 نوع ماده مختلف است ولی به طور کلی از اسیدهای چرب بلند و اسید اولئیک و انواع استرها و اسیدهای چرب آزاد و الکل تشکیل شده است ، غیر قابل انحلال در آب و قابل حل در ترکیبات آب گریز همانند استون ، اتر ، بنزین ،گزیلول وz کلروفرم است.

beeswax
chemical table